รายงานความคืบหน้าการขุดค้นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ “กู่ปราสาทหินทราย” (บุถ้ำ) “บุ” บริบทของชื่อสถานที่หรือหมู่บ้านใน จ.นครราชสีมา หมายถึง พื้นที่ลุ่ม, แอ่งน้ำ, ที่ราบลุ่มต่ำ หรือหนองน้ำ ซึ่ง “บุถ้ำ” อาจเป็นที่ราบลุ่มต่ำมีถ้ำในบริเวณดังกล่าว ตั้งอยู่ในหมู่บ้านจัดสรรปรางค์ทองนิเวศน์ หมู่ 2 ต.บ้านใหม่ อ.เมือง จ.นครราชสีมา เป็นที่ดินส่วนบุคคล มีเอกสารสิทธิ์ถูกต้องตามกฎหมาย ครอบครองโดยคหบดี ดีลเลอร์รถยนต์ยี่ห้อดัง ซึ่งอนุญาตให้ดำเนินการในผืนดินบริเวณด้านเหนือ ซึ่งอยู่ระหว่างการปรับพื้นที่สร้างอาคารที่พัก แต่พบส่วนฐานของโบราณสถาน สำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา จึงสั่งระงับและเริ่มดำเนินการขุดตรวจทางโบราณคดีหาขอบเขตโบราณสถาน ในวันที่ 20 เมษายนที่ผ่านมา เพื่อแสวงหาหลักฐานทางโบราณคดีในวัฒนธรรมขอมบริเวณพื้นที่ จ.นครราชสีมา

ล่าสุด เมื่อวันที่ 25 พฤษภาคม 2569 นายวรรณพงษ์  ปาละกะวงษ์ ณ อยุธยา นักโบราณคดีชำนาญการ สน.ศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา พร้อมด้วยนางสาวสุกัญญา มะแม้น กำนัน ต.บ้านใหม่ และเจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครอง ตัวแทนเจ้าของที่ดิน ประชาชนในพื้นที่ร่วมเป็นสักขีพยานสำรวจรังวัดและปักหมุดเขตที่ดินโบราณสถานขนาดประมาณ 200 ตารางวา เพื่อกั้นพื้นที่จากแปลงที่ดินของคหบดี (ขอสงวนชื่อ) เป็นพื้นที่อนุรักษ์ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต การดำเนินการเป็นไปด้วยความเรียบร้อย สอดคล้องกับผลการหารือร่วมกันระหว่างสำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมากับเจ้าของแปลงที่ดิน

ที่ผ่านมาสำนักศิลปากรที่ 10 นครราชสีมา เข้าดำเนินการขุดตรวจทางโบราณคดี เมื่อวันที่ 20-27 เมษายนที่ผ่านมา โดยพบฐานของปราสาทก่อด้วยหินทรายขนาดกว้าง 9x16 เมตร ฐานโยนี ทั้งหมดได้เคลื่อนย้ายนำไปเก็บรักษาที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ มหาวีรวงศ์ จ.นครราชสีมา เบื้องต้นกำหนดอายุศาสนสถานหลังนี้อยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 16-18 เพื่อนำไปศึกษาวิเคราะห์และวางแผนในการดำเนินการในขั้นต่อไป

นางสาวสุกัญญา กำนันตำบลบ้านใหม่ กล่าวขอขอบคุณเจ้าของที่ดินอนุญาตให้กรมศิลปากร เข้ามาขุดค้นศึกษาโบราณสถาน เพื่อให้คนรุ่นหลังทราบถึงที่ดินส่วนหนึ่งของ ต.บ้านใหม่ เป็นเส้นทางประวัติศาสตร์ บ่งบอกถึงวัฒนธรรมและขนบธรรมเนียมประเพณีวิถีชีวิตของบรรพบุรุษดำเนินการอย่างไร พวกเรายินดีที่จะสืบทอดศึกษาถึงประวัติความเป็นมาและช่วยดูแลรักษาให้ดีที่สุด

ทั้งนี้ “กู่ปราสาทหินทราย” ถือเป็นหนึ่งร่องรอยอารยธรรมขอมโบราณอายุนับพันปี หลับใหลอยู่ใต้พื้นดินมานานผ่านหลายชั่วอายุคน ปัจจุบันมีสภาพพังทลายจนสิ้นสภาพ เป็นสถานที่ตั้งศาลปู่ตาของหมู่บ้าน มีต้นไม้และหญ้าขึ้นปกคลุมรกชัฏ บนเนินปรากฏอิฐหล่นกระจายทั่วบริเวณเนินและบริเวณรอบๆตรงกลางเนินเป็นจุดที่สูงที่สุดและมีร่องรอยเป็นหลุมมีต้นไม้ปกคลุม นอกจากนี้ห่างออกไปทางด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือยังปรากฏเครื่องปั้นดินเผาและเศษกระเบื้องเป็นจำนวนมาก ห่างออกไปทางด้านทิศตะวันออกของเนินโบราณสถานปรากฏเป็นสระน้ำขนาดใหญ่บางส่วนเป็นที่ตั้งของโรงเรียนอุบลรัตน ฯ สันนิษฐานอาจเป็นบารายขนาดใหญ่ของศาสนสถานแห่งนี้ กำหนดอายุจากเครื่องปั้นดินเผาสันนิษฐาน อายุอยู่ในช่วง 900-1,000 ปี