โครงสร้างและผังเมืองนครราชสีมาในปัจจุบัน ส่วนหนึ่งได้รับอิทธิพลจากอารยธรรมขอมเขมร ซึ่งพิจารณาได้จากเมืองพิมาย จะมีแบบแปลนเมืองโบราณของเขมรทั่วไป คือเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ภายในเมืองพิมายมีสระน้ำ ได้แก่ สระแก้ว สระขวัญ กำแพงทั้ง ๔ ด้านเป็นเนินดิน มีประตูเมือง ๔ ด้าน มีคูน้ำล้อมรอบ เป็นต้น

ในข้อเท็จจริงเชื่อว่า ช่างชาวฝรั่งเศสมิได้เป็นผู้ออกแบบวางผังเมืองนครราชสีมาทั้งหมด แต่ช่างไทยในราชสำนักก็มีส่วนร่วมออกแบบด้วย โดยนำรูปแบบของเมืองพิมายมาประกอบในการสร้าง เป็นต้นว่า สร้างกำแพงล้อมรอบเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า กำแพงบางส่วนเป็นคันเนินดินสูง มีการสร้างคูน้ำล้อมรอบกำแพงเมือง ภายในตัวเมืองนครราชสีมา มีการขุดสระน้ำและใช้ชื่อว่า สระแก้ว สระขวัญ เช่นเดียวกับชื่อสระของพิมาย

ส่วนการสร้างหอรบเพื่อป้องกันข้าศึก จุดยุทธศาสตร์ในการรบ เช่น ใต้ใบเสมาตลอดแนวเจาะเป็นช่องสี่เหลี่ยมกากบาทสำหรับส่องมองเหตุการณ์ จุดวางปืนใหญ่ แนวกำแพงด้านในก่อเป็นเชิงพลหรือเชิงเทินต่ำกว่าระดับกำแพงส่วนนอก บริเวณเชิงเทินนี้ใช้เป็นที่สำหรับทหารประจำการในยามศึกสงคราม  การวางผังเมืองโดยสร้างถนนตัดกันเป็นรูปตารางหมากรุก (Grid pattern system) อย่างได้สัดส่วนสวยงาม คล้ายกับผังเมืองราชธานีของอยุธยา มีการกำหนดจุดกึ่งกลางใจเมืองไว้ที่จุดตัดของถนนจอมพลกับถนนไชยณรงค์-ถนนประจักษ์ ซึ่งเป็นที่ตั้งศาลหลักเมือง การวางผังเมืองดังที่กล่าวมา น่าจะเป็นแนวคิดของช่างชาวฝรั่งเศส

สำหรับสิ่งปลูกสร้างที่น่าจะเป็นแนวคิดของช่างไทย เช่น หอรักษาการทำเป็นรูปเรือน (คฤห อ่านว่า ครึ หรือ คะรึหะ หมายถึง เรือน) มีช่อฟ้าใบระกา บนกำแพงเมืองมีใบเสมาเรียงราย เป็นการนำรูปแบบทางศิลปวัฒนธรรมของพระพุทธศาสนาในสมัยทวาราวดีมาผสมได้อย่างกลมกลืน นอกจากนี้ประตูเมืองด้านทิศใต้ ชื่อว่า ประตูไชยณรงค์ เป็นประตูที่นำศพคนตายออกไปเผานอกเมือง เนื่องจากเป็นกบิลเมืองตามรูปแบบจารีตประเพณีของราชธานี ห้ามมิให้เผาศพที่วัดในกำแพงเมือง จึงเรียกประตูนี้อีกชื่อหนึ่งว่า “ประตูผี  หรือ ประตูผีออก”

ขอฝากเป็นข้อคิดว่า เรื่องราวการออกแบบเมืองนครราชสีมา น่าจะต้องพิจารณาแบบแยกแยะแต่ละส่วน ซึ่งคนไทยจะมีบุคลิกอย่างหนึ่งคือการดูถูกตัวเอง ชื่นชมชาวต่างชาติ โดยเฉพาะชาติตะวันตกว่าเจริญด้วยอารยธรรม แต่แท้ที่จริงคนพื้นเมืองซึ่งอยู่ใกล้ชิดกับบริบทแวดล้อมของพื้นที่ อาจมีแนวคิดและภูมิปัญญาที่เป็นเลิศไม่แพ้ชาติอื่นก็ได้

• ดร.เมตต์ เมตต์การุณ์จิต

หนังสือพิมพ์โคราชคนอีสาน ฉบับครบรอบปีที่ ๕๐ ฉบับที่ ๒๗๗๒ วันที่ ๑๕ มกราคม - วันที่ ๑๔ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๕๖๘